Magier en assistent aan het werk, Mattheus von Helmont ±1679

Magiër en assistent, Mattheus von Helmont ±1679

Monsterlijke heks op een bezem, Cornelis Saftleven, 1617 - 1681

'Monsterlijke heks op bezem' Cornelis Saftleven ±1650

heksensabbath

Heksensabbath volgens Frans Francken ±1610

Heksenvervolging

Wanneer er geen directe oplossing is voor grote problemen

krijgen mensen die 'anders-zijn' vaak de schuld.

Wanneer er geen directe oplossing is voor grote problemen, krijgen mensen die 'anders-zijn' vaak de schuld.

In een crisissituatie worden maatregelen genomen die de crisis moeten oplossen. Minstens zo belangrijk is het beheersen van spanningen in de gemeenschap. Mensen die 'anders-zijn' krijgen vaak de schuld van niet direct oplosbare problemen. Een streng optreden tegen hen geeft het gevoel dat er iets aan gedaan wordt. De maatregelen lossen niets op, maar verminderen wel de spanningen in de gemeenschap.

Tijdens de Middeleeuwen is bijna iedereen er van overtuigd dat magie een oplossing biedt voor grote problemen en duiding kan geven aan het onverklaarbare van rampen. Hoewel magie officieel streng verboden is, komt het zelden tot vervolgingen. Karel de Grote verbiedt zelfs het doden van heksen. Ook de [katholieke] kerk propageert het geloof in wonderen, aanbidden van relikwieën, doet voorspellingen aan de hand van heilige boeken en spreekt banvloeken uit. Soms adviseren invloedrijke geleerde kerkvaders het gebruik van toverformules om problemen op te lossen.

De bestuurlijke elite neemt 'magiërs', 'alchemisten' of 'druiden' in dienst. Respectvol wordt naar hun voorspellingen en advies geluisterd. Tegen [ongehuwde] vrouwen met kennis van astrologie en geneeskrachtige kruiden kijkt men heel anders aan. Zulke vrouwen helpen bij bevallingen en zijn meestal wat ouder. Ze worden 'tooverkol', 'kwade vrouw' of 'hexe' genoemd. Zij beschikken over veel levenservaring en praktische kennis, die vaak niet strookt met de kerkelijke leer of de wetten van de overheid.

Eind 15e ontstaan er grote spanningen in de samenleving. De pest zaait dood en verderf, hele families worden uit elkaar geslagen. Voedselprijzen stijgen door misoogsten. De bevolking heeft honger en er heerst grote armoede. Mensen trekken massaal naar de stad, waardoor de sociale controle afneemt. De kerk maakt zich zorgen over het moraal van het volk, maar is natuurlijk vooral beducht haar controle te verliezen. De kerkelijke overheden en de bestuurlijke elite denken de crisissituatie op te lossen door het beschuldigen en vervolgen van ketters en heksen. In de late Middeleeuwen richt de kerk daarvoor de Inquisitie op.

Klik om te vergroten.

in 1487 verschijnt 'De Heksenhamer' ofwel Malleus Maleficarum. Malleus betekent 'hamer' en malefica 'boosdoeneres'. 'Maleficus' stond voor de kwaadaardige activiteiten van heksen en tooveraars en 'malifica' is de vrouwelijke uitgang van het woord. Het boek vertolkt het standpunt van de kerk en benadrukt dat het bij heksen om een sekte gaat waar vooral vrouwen bij betrokken zijn. De handleiding legt tot in detail uit wat heksen zijn: zij zijn afvallig van het ware geloof [ketters] en met lichaam en ziel aan de duivel toegewijd. Heksen spannen samen met demonen om alle goede mensen kwaad te doen en kunnen met de informatie die zij krijgen de toekomst beïnvloeden. Een heks is van binnen gevuld met duivelse geest, daardoor kan een heks vliegen [op een bezemsteel] en op water drijven. Tijdens nachtelijke bijeenkomsten, de 'Heksensabbat', wordt de duivel aanbeden, worden kinderen geofferd en formules uitgesproken om vrome mensen te betoveren. De Heksenhamer geeft daarnaast instructies hoe verdachten te ondervragen en welke methoden van pijnigen het meest effectief zijn.

Heksensabbath
Tijdens een heksensabbath houdt de duivel een spiegel voor. Je ziet daarin zijn achterste. De duivel heeft duidelijk seksuele bedoelingen. Uit: Der Zauber Teuffel [1564] door Ludovicum Milichium. Klik om te vergroten.

In de Malleus Maleficarum ziet de schrijver ook verband tussen ketterij, tooverij en ongeregelde [= niet door de kerk gereguleerde] seks. Tijdens de Heksensabbat zou een heks zich overgeven aan seksuele gedragingen. Demonen vertoonden zich nu eens als vrouw, dan weer als man en soms als beide. Er zouden "fleischliche Unflätereien durch fleischlichen Umgang mit den Incubi und Succubi" (Malleus, I, 36) plaatsvinden, zoals door de inwoners van het bijbelse Sodom bedreven waren. Wie zich aan zulke praktijken schuldig maakte moest met het vuur gestraft worden en tot 'polver' verbrand. Zo werd ook de ziel vernietigd en kon voorkomen worden dat een schuldige bij het laatste oordeel toch weer deelnam aan de wederopstanding.

Heksenvervolging vond tussen ±1450 en ±1750 in heel Europa plaats en heeft tienduizenden slachtoffers geëist. Schattingen lopen uiteen van 30.000 tot 60.000. Van de slachtoffers was 80% vrouw, vaak boven de 50 jaar, alleenstaand, erg arm en machteloos.

Lees meer over de heksenvervolgingen in Nijmegen .


Om over na te denken...   De heksenvervolgingen in de 15e eeuw en de plotselinge toename ervan in de 16e eeuw worden wel in verband gebracht met de zogeheten kleine ijstijd in Europa. Die had overal misoogsten en honger tot gevolg. Ook in Nimmegen en omgeving worden 'heksen' en 'tooveraars' na het midden van de 16e eeuw strenger vervolgd. Misschien niet toevallig, nadat in 1552 grote overstromingen het land van Maas en Waal haast onbewoonbaar maakten.

Hans Baldung Grien
Heksen die op bezems vliegen. Miniatuur naast een handschrift uit ±1451, bron: wikipedia. Klik om te vergroten.

opdrachten

   Zoek in de tekst naar alle benamingen voor mensen die magie bedrijven. Kun jij er zelf ook een paar bedenken?

   De term 'heks' heeft een andere betekenis gekregen en heeft niet meer met de duivel te maken. Toch wordt 'heks' nog selectief gebruikt. Mannen worden zelden zo genoemd. Hoe zou dat komen?

   De verschijnselen die met vervolging van heksen te maken hadden worden ook wel 'heksenwaan' genoemd. Wat vind je van de stelling dat tijdens de heksenvervolgingen niet de vervolgden, maar de vervolgers bezeten waren. Is er wat dat betreft een overeenkomst te vinden met gebeurtenissen in onze tijd?

verder lezen