Nele Versteegh

Ze hebben mijn moeder in een zak genaaid en in de Waal gegooid. De eerste keer bleef mam drijven! Toen wist men zeker dat ze een heks was. Mam moest onder pijniging bekennen dat ze samen met de duivel het vee betoverde. Nu is ze verdronken. Mij lieten ze ook niet met rust. "En jij, jij hebt het met de duivel gedaan!" riepen ze.

Ik moest en zou een naam noemen. Er schoot me niets anders te binnen dan die arme Hendrik. Mam en ik waren al verdacht omdat we een keer op de dijk gedanst hebben. Mijn moeder met Hens en ik met mijn Dirkje.

Het leek me beter niet te wachten op het proces. Toen Dirkje me bezocht in de burcht had ze een list bedacht. Zij kocht de wacht om en ik heb op de vloer voor de haard een magische cirkel getekend. Alsof ik door de schoorsteen ben weggevlogen.

We hoorden vanuit Nimmegen dat iedereen erover praat. Dat het nu wel vasstaat dat ik een heks ben. Want ik kreeg bovennatuurlijke hulp bij mijn vlucht. Ja, van die duivelse Dirkje, zul je bedoelen.

Eerst wilden we naar Wyler gaan, maar ook in het land van Kleve jagen ze op heksen. Samen proberen we het nu in Arnhem. Ik vind het rot voor Hendrik. En ik ben erg verdrietig vanwege mam. Maar gelukkig hebben we elkaar nog…

Waterproef

Bij een waterproef ging men er van uit dat een heks van binnen gevuld was met duivelse geest. Die persoon zou minder wegen. Om dit te testen werd een verdachte aan een touw in het water gegooid. Bleef het slachtoffer drijven, was het bewijs geleverd en volgde alsnog een zekere dood. Tekening: G. Franz 1878; bron: wikipedia. Klik om te vergroten.

...     In 1603 worden Henneke Versteegh en haar dochter in de Ooij gevangen genomen en opgesloten in de burcht op het Valkhof. Henneke wordt aan de waterproef onderworpen. Kennelijk blijft ze drijven, een duidelijke bewijs dat er iets met haar aan de hand is. Na pijniging bekent Henneke dat zij van haar 'boel', die Hens heet, God moest verloochenen. Van Hens kreeg ze ook een dodelijke toverzalf waarmee ze dieren ziek had getoverd, zoals de koeien van Michiel Walters. Samen met dochter Nele en haar geliefde had ze bovendien op de dijk gedanst. Nele bevestigt na pijniging de verhalen van haar moeder en voegt er nog aan toe dat zij zelf met de duivel gemeenschap had. Henneke en Nele worden veroordeeld tot de dood door verdrinking.

In de stadsrekenboeken lezen we dat de 'schuytvoeder' 23 stuyvers krijgt voor zijn aandeel in het "doen in eenen sack steken en verdrencken" van Henneken op 25 augustus 1603. De 'scherprichter' krijgt 19 ponden, maar moet nog "eenen nyen sack" maken om het vonnis van Nele uit te voeren "van opt water te werpen ende volgens executiren". In afwachting van haar verdrinkingsdood verblijft Nele in "haftong" op de burcht. Ze weet te ontsnappen: "doen sij des nachts uuytgebroken ende over den muuren vant Hoff gevallen is ende ontkommen". En hoewel het niet gebruikelijk is dat bewaking een vergoeding krijgt voor "de verteringen" van gevangenen "welcke uuit die hafte gebroken unden wech gecomen sijn", maakt men in geval van Nele een uitzondering. Men meent te weten "dat dese dochter wonderbaerlick is uuitgebroken. Alsoe dat thoe besorgen statt, sije hebbe meer als menslicke hulpe gehadt". Nele was een duivelse meid. Daar kon de bewaking weinig aan doen.

Wist je dat...    Ook in deze streek zijn er heksen vervolgd en gedood. Maar de vervolging van heksen en mensen die 'anders' waren vind je niet terug in de Nijmeegse Canon van de geschiedenis. Mariken van Nimwegen heeft wel een eigen canonvenster, ondanks dat dit maar een verhaal was om het volk te waarschuwen voor het 'slechte' pad. In Nijmegen zijn Mariken en Moenen overal aanwezig. Ze hebben beiden een standbeeld, straten en winkels zijn naar Mariken en Moenen vernoemd. Een 'Henneke'straat of 'Nele'-gebak zul je nergens vinden. Wel heeft Nijmegen een landelijk bekende lhbt-boekhandel: De Feeks gespecialiseerd in literatuur van/over homoseksuele mannen, lesbische vrouwen en mensen die biseksueel of transgender zijn. De Feeks werd in 1977 opgericht als vrouwenboekhandel & vrouwenkafee . In de jaren 70 en 80 organiseerde de Nijmeegse vrouwenbeweging op 19 mei de Heksennacht, een demonstratie tegen [seksueel] geweld tegen vrouwen.

1978, Heksennacht Nijmegen

Op vrijdag 19 mei 1978 vond in Nijmegen de eerste Heksennacht plaats. Klik om te vergroten.

opdrachten

   Zoek in de tekst naar alle benamingen voor heksen en duivels. Kun jij er zelf ook een paar bedenken?

   De term 'heks' heeft een andere betekenis gekregen en heeft niet meer met de duivel te maken. Toch wordt 'heks' nog selectief gebruikt. Mannen worden zelden zo genoemd. Hoe zou dat komen?

   De verschijnselen die met vervolging van heksen te maken hadden worden ook wel 'heksenwaan' genoemd. Omschrijf wat daarmee bedoeld wordt. Wat vind je van de stelling dat tijdens de heksenvervolgingen niet de vervolgden, maar de vervolgers bezeten waren. Is er wat dat betreft een overeenkomst te vinden met gebeurtenissen in onze tijd?

verder lezen