vrouwen in de Middeleeuwen

Begijnen kopen kruiden op de markt

vrouwen in de Middeleeuwen

Sint Ontcommer

vrouwen in de Middeleeuwen

dappere en geleerde vrouwen

Vrouwen tegen de verdrukking in

De Middeleeuwen in West-Europa lijken te bestaan

uit daden van adelijke en geleerde mannen.

De Middeleeuwen in West-Europa lijken te bestaan uit daden van adelijke en geleerde mannen.

In alle tijden zijn er vrouwen die dapper, slim en ambitieus gebruik maken van de mogelijkheden om haar leven zinvol te leven. Zo ook in de Middeleeuwen. Wanneer je als vrouw in die tijd niet wilde trouwen, gehoorzaamheid niet je sterkste punt was en je graag je eigen geld wilde verdienen, kon je gaan samenwonen in een begijnhof.

Begijnhoven waren gemeenschappen binnen de katholieke kerk. Vrouwen leefden er met vrouwen. Mannen met mannen. Als ongehuwde begijn of begard kon je in een begijnhof een meditatief of werkzaam leven leiden, zonder religieuze geloften af te leggen. Je beloofde weliswaar kuisheid, maar mocht geldelijk en onroerend eigendom in bezit hebben. Je had een zelfstandig bestaan en kon een ambacht uitoefenen.

In Nijmegen waren wel zes begijnhoven. Bijvoorbeeld op de Mariënburg en de Hessenberg. Op de Anthoniusplaats - waar nu de toegangspoort is tot Huize Bethlehem - werd in 1428 het 'St. Barbarahuis' gesticht, ook wel 'Viergezustershuis' genoemd. Daarvoor al verpachtte het Heilige Geest Gasthuis op 6 februari 1413 op Anthoniusplaats een pandje aan begijnen Grieta Spaen en Hilla Lockert. Ze woonden er samen tot 1422. Van dit vrouwenstel is verder nog geen spoortje gevonden.

Begin 15e eeuw was in sommige steden van West-Europa ongeveer 5% van de bevolking begijn of begard. Het zal niet verbazen dat zoveel zelfstandigheid op den duur een doorn in het oog was van religieuze en wereldlijke overheden. Men zinde op maatregelen tegen wat genoemd werd de 'ketterse bewegingen' in begijnse kringen. Aan het eind van de 15e eeuw moesten begijnhoven zich aansluiten bij kloosters. Geld en goederen kwamen in handen van de kerk. Soms moest een begijn of begard zich verantwoorden voor de kerkelijke rechtbank: de Inquisitie. Van de begijnhoven en de bewoners is nauwelijks iets overgeleverd.


Hildegard van Bingen schrijft haar visioenen neer op wastabletten. Haar secretaris transcribeert ze op perkament. [bron: wikipedia]

Hildegard von Bingen (1098-1179) en Hadewijch (13e eeuw) waren twee geleerde edelvrouwen waar we wel iets over weten. Hildegard was non, Hadewijch was waarschijnlijk begijn. Hildegard leefde in Duitsland, aan de grens met Noord-Frankrijk. Hadewijch in hertogdom Brabant, in de buurt van Antwerpen. Voor Middeleeuwse begrippen waren deze vrouwen erg geleerd en zelfstandig. Ze schreven brieven en gedichten, componeerden muziek en stonden aan het hoofd van een vrouwengemeenschap. De vrouwen hadden een uitgesproken mening over maatschappelijke en bestuurszaken. Ze gingen daarover regelmatig in discussie met de religieuze en wereldlijke autoriteiten.

Hildegard en Hadewijch noemden zichzelf 'mystica'. Door veel te bidden raakten ze in 'trans' en kregen ze informatie door van 'hogerhand'. Volgens eigen zeggen waren ze een 'instrument van God' en kregen ze de opdracht de informatie aan de wereld kenbaar te maken.

Misschien dachten Hildegard en Hadewijch dat haar talenten te groot waren om aan zichzelf toe te schrijven. Misschien ook vonden ze het veiliger om God verantwoordelijk te maken voor haar roldoorbrekend en tegendraads denken en doen. In ieder geval hebben deze geleerde vrouwen de Middeleeuwse opvattingen over vrouwen ondermijnd.

Om over na te denken...   In de Middeleeuwen leerde je als edelvrouw misschien lezen en schrijven. Op voorwaarde dat je trouwde met een machtig man, maakte je dan als geleerde vrouw: Theophanou wel kans op een plekje in de geschiedenisboeken. Of om als rijke vrouw begraven te worden in de Sint Stevenskerk: Catharina van Bourbon . Over vrouwen die van vrouwen hielden of over vrouwen die een ambacht uitoefenden en niet trouwden, is nauwelijks iets bekend. Behalve wanneer ze in een klooster zaten of als heks op de brandstapel kwamen. Af en toe lees je over een buitengewone vrouw in een stichtelijk verhaal. Zoals in Mariken van Nimwegen die vanwege haar ambitie klaarblijkelijk zwaar gestraft moest worden.


Sint Ontcommer

opdrachten

   Waarom is er van de Middeleeuwen weinig bekend over vrouwen die niet trouwden en een eigen bestaan opbouwden?

   Een klooster of begijnhof is een homosociale woongemeenschap. Omschrijf met je eigen woorden wat homosociaal is. Geef voorbeelden uit je eigen omgeving.

   Zoek de verhalen over Pausin Johanna en Sint Ontcommer. Waar in Nijmegen vind je een afbeelding van Sint Ontcommer en hoe wordt ze ook wel genoemd? We hadden het eerder over roddels en kwaadsprekerij. Deze verhalen zijn iets anders. Waar komen ze uit voort en wat kan de functie van zulke verhalen zijn?

verder lezen