middeleeuwen in Nijmegen

verboden

middeleeuwen in Nijmegen

boete doen

image   Verboden, verborgen, boete doen

Herontdekking van de 'duistere' Middeleeuwen:

over losse zeden, boete doen en vasten.

Herontdekking van de 'duistere' Middeleeuwen: over losse zeden boete doen en vasten.

Frankische koningen bekeerden zich tot christen, maar leefden nog volgens Frankische gewoonten. Net als de gewone bevolking. Toch wilden machthebbers de kerkelijke elite graag als adviseur. Monnikken waren vaak de enigen met scholing, ze konden lezen en schrijven, zij hadden kennis in huis.

Over zeden en gewoonten in die tijd weten we niet zo veel. En als het gewoonterecht in wetten wordt vastgelegd, zijn er weinig regels omtrent seksualiteit te lezen. Kennelijk vindt men andere zaken belangrijker. De kerkelijke authoriteiten maken zich nog niet zo druk over 'zedeloosheid' en volkse tradities. De bekering van heidenen naar het christendom wordt waarschijnlijk belangrijker gevonden.

In het begin van de 7e eeuw laat de bisschop van Keulen in Noviomagus een eerste kerkje bouwen. Je kon in deze streek toen ook buitenlandse monniken tegenkomen, die - met gevaar voor eigen leven - het geloof verkondigden. In Elst ligt Werenfridus begraven die in 760 overleed.

Karel de Grote hield zich vooral bezig met de strijd tegen de Germaanse Saksen. Toen deze aanhangers van de oude religie zich niet goedschiks wilden bekeren, dwong Karel de Saksen met harde hand. Wie zich niet aan het nieuwe geloof onderwierp werd met de dood bestraft.


Karel de Grote hield van een warm bad. Hij bouwde zijn grootse paleis in Aken, omdat daar warme bronnen zijn. Karel deelde zijn bad graag met zijn vrienden en gasten. Preuts was men toen nog niet. Klik om te vergroten. [bron: Wikimedia Commons]

Bij zijn rechtspraak greep Karel de Grote terug op het Romeinse recht zoals door keizer Justinianus vastgelegd. In navolging van deze keizer zou Karel 'tegennatuurlijk' gedrag met de dood op de brandstapel bestraft hebben. Maar er is uit de tijd van Karel de Grote geen spoor te vinden van vervolging van sodomie. Zulke geschiedschrijving gaat dan ook om vrome vervalsingen uit latere eeuwen. Mensen bekeren tot het 'rechte' pad had in de vroege Middeleeuwen nog de voorkeur. Ook voor 'tegennatuurlijk' gedrag was vergeving mogelijk. Wel steunde Karel de vele synodes waar strengere straffen werden voorgesteld voor de eigen religieuzen die zich schuldig zouden maken aan sodomie...

Bij de bestuurlijke en kerkelijke elite was er een groot verschil tussen het leven en de leer. Zelf leefde Karel als een Frankische vorst die zich van de kerkelijke regels niet veel aantrok. Hij trouwde vier keer, had bijvrouwen en veel kinderen. Sommige geestelijken, zelfs pausen, hadden openlijk een vriendin en kinderen. En natuurlijk waren er homoseksuele priesters en lesbische nonnen. Sommigen leefden celibatair. Anderen niet, of waren 'discreet' en lieten gevoelens alleen in bedekte termen blijken.

Alcuinus, de grootste geleerde van zijn tijd, was belangrijk raadsman aan Keizer Karels hof. Dichten was een tijdverdrijf voor geestelijken. Enkele van Alcuinus' gedichten zijn verkapte liefdesgedichten, zoals Ecloga de Cuculu . Dergelijke vriendschapsgedichten werden ook veel geschreven door nonnen en bleven in zwang tot in 12e eeuw. Toen kregen de ideeën van de synodes uit de tijd van Karel de Grote de overhand en werd de vervolging van sodomie serieus ter hand genomen. Het schrijven van vriendschapsgedichten was daarna een levensgevaarlijke bezigheid.

Wist je dat...   Tot de oudste manuscripten uit die tijd behoren boeteboeken [penitentialen]. Daarin stond precies beschreven welke straf bij welke zonde paste. Nonnen die te intiem met elkaar waren moesten 3 jaar boete doen. Monniken kregen straf afhankelijk van wat ze hadden gedaan. Meestal bestond de straf uit vasten. De jongste zondaars kregen stokslagen. Een boeteboek uit 670 meldt dat jongens die betrapt werden op elkaar zoenen 6 jaar moesten vasten. Hadden ze getongd dan 8 jaar en als ze verder waren gegaan betekende dat 10 jaar vasten. Zo komen we toch nog iets te weten wat er in die tijd zoal gebeurde…

boeteboek

Een katern over de zeven boetepsalmen uit Belles Heures du duc de Berry (1405) geïlllustreerd door de Nijmeegse gebroeders van LImburg. Klik om te vergroten

opdrachten

   Wat betekent de uitdrukking: 'Er is een groot verschil tussen het leven en de leer'. Hoe was dat in de tijd van Karel de Grote?

   Wat was de functie van een 'boeteboek'? Zijn er voorbeelden te bedenken van je 'zonden afkopen' in onze tijd?

   Wat was de reden dat - na de ondergang van het Romeinse Rijk - de opvattingen over huwelijk en seksualiteit in West-Europa langzamerhand veranderden?

verder lezen