Judith Leyster, drie vrolijke jongemannen

Judith Leyster 1629 : detail 'drie vrolijke jongemannen'

Anne Bonny & Mary Read waren piraat en geliefden

± 1700 : Anne Bonny & Mary Read waren piraat en geliefden

Vrouwen als kerels

Daar was laatst een meisje loos

Die wou gaan varen als lichtmatroos...

Daar was laatst een meisje loos. Die wou gaan varen als lichtmatroos...

Dit nog steeds populaire liedje is stevig geworteld in onze maritieme traditie. In de 16e en 17e eeuw was er door de oorlogen en handelsreizen grote behoefte aan soldaten en scheepsvolk. Recruten kwamen uit het gewone volk. Er zijn nogal vrouwen die voor het beroep van soldaat of matroos kozen.

Ondanks soms zware straffen bij ontmaskering, was het in Noord-Europa voor vrouwen niet ongebruikelijk om weg te lopen van huis en verder als man door het leven te gaan. Zij zagen het waarschijnlijk als uitweg uit haar problemen: armoede, geen ambacht mogen uitoefenen, niet willen trouwen, op vrouwen vallen, een geweldadige echtgenoot of familie. Natuurlijk ging het ook om het avontuur.

We vinden verhalen van vrouwen die 'gewoon' als man wilden leven en soms trouwden met een vrouw. Sommigen meldden ze zich vrijwillig als soldaat. Maria van Antwerpen uit Breda is een van de bekendste vrouwen die als man het leger in ging en een avontuurlijk leven leidde. Ze trouwt tweemaal met een vrouw, wordt tweemaal betrapt en veroordeeld.

In 1589, tijdens de tachtigjarige oorlog, vindt een belegering plaats van kasteel Blijenbeek bij Afferden (Noord-Limburg). Nijmeegse weeskinderen worden ingeschakeld om loopgraven en verschansingen aan te leggen. Na hevige gevechten komt het maanden durende beleg ten einde. Onder de gesneuvelde soldaten wordt het lichaam van een vrouw gevonden. Zij had jarenlang als soldaat gediend. Bevelhebber en eigenaar van Kasteel Blijenbeek was rauwdouwer Maarten Schenck (1540-1589). Zijn troepen waren berucht en werden de 'pauwhanen' genoemd. Een van deze pauwhanen was dus een vrouw...

Karel V

Een staatse soldaat laadt het geweer met buskruit. De soldatenmode in de 16e en 17e eeuw maakte het vrouwen niet zo moeilijk een uniform aan te trekken. Jacob de Gheyn, 1607.

Het ligt voor de hand dat veel vrouwen in die tijd leefden als man en daar zo succesvol in waren, dat het nooit bekend is geworden. Van sommige vrouwen kwam haar sekse pas na overlijden aan het licht. Zoals bij de Nijmeegse Trijntje Simons . Anderen waren minder gelukkig, werden ontmaskerd en veroordeeld.

Als het tot een proces kwam, werd de vrouw meestal gestraft voor bedrog, diefstal of travestie. Wanneer ze het deed uit vaderlandsliefde was er soms begrip. Dan kon ze een pensioen krijgen voor haar diensten, met de toestemming om in mannenkleren te blijven lopen.

Wie als vrouw getrouwd was met een andere vrouw werd strenger aangepakt. Toch is er uit die tijd geen vrouw bekend die vanwege haar 'misdaad' het leven moest laten. Rechtsgeleerden konden zich niet voorstellen dat vrouwen seks hadden met elkaar. Waar een man die het met andere mannen deed de doodstraf kon krijgen, werd een vrouw veroordeeld tot geseling of tentoongesteld en verbannen. Voor geliefden natuurlijk dramatisch. Het betekende eeuwige scheiding.


Om over na te denken...   Tot het eind van de 18e eeuw werden liefdesrelaties tussen vrouwen niet serieus genomen of herkend. Over seks tussen vrouwen werd waarschijnlijk nooit gesproken. Door spotprenten, straatliederen en verhalen op de kermis, was wel algemeen bekend dat er vrouwen waren die als man leefden. Een vrouw die verliefd werd op een andere vrouw, moet in die tijd wel gedacht hebben eigenlijk een man te zijn!

opdrachten

   Heeft deze stoere Schotse soldaat nu mannen- of vrouwenkleren aan?

   In de 17e eeuw was Judith Leyster de eerste vrouwelijke 'meesterschilder'. Daardoor kon ze van haar ambacht leven. De titel van het schilderij bovenaan luidt: 'drie vrolijke jongemannen'. Maar misschien schilderde Judith drie vrolijke vrouwen in mannenkleren. Wat vind jij?

   Probeer een verklaring te vinden voor het volgende. Vrouwen werden in de 17e en 18de eeuw wel bestraft voor het lopen in mannenkleren en trouwen met een vrouw. Toch vonden tegen vrouwen de eerste processen wegens sodomie pas eind 18e eeuw plaats.

verder lezen